Over vorm zonder inhoud

Waarom voelt het alsof alles nep is? Van je lijf tot je interieur, alles lijkt gedesigned en gestyled. Onze feeds, onze interieurs, zelfs gezichten op social media lijken een soort vlekkeloze generieke esthetiek. Hoe komt het dat het lijkt dat alles wat ons omringt, van onze kledingstijl tot de objecten in onze huizen zijn ziel en eigenheid is verloren?

Alweer een tijd terug las ik The Age of Average van Alex Murell. Dit prachtig uitgewerkte artikel beschrijft dit gevoel als fenomeen in de ontwerp wereld. Aan de hand van voorbeelden in architectuur, interieur, branding, ontwerp van auto’s maar ook instagram-gezichten laat Murell zien hoe onze wereld langzaam samensmelt tot één generieke massa. De introductie van het artikel begint met een voorbeeld van de kunstenaars Komar en Melamid, die in een soort marktonderzoek ‘de meest gewenste’ kunstwerken schilderden in verschillende landen, met als verrassend resultaat dat ze bijna allemaal op hetzelfde blauwe landschap met figuren en dieren leken. Dit illustreert hoe, ondanks de illusie van individualiteit, mensen verrassend veel op elkaar lijken in hun voorkeuren.

Vorm en identiteit
Deze overeenkomst in menselijke voorkeuren is ook terug te zien in het fotoproject Exactitudes van Ari Versluis en Ellie Uyttenbroek. Het project is inmiddels bijna twintig jaar oud en toont mensen die qua kleding en houding enorm op elkaar lijken. Exactitudes is nog steeds een project waar ik graag naar refereer als een gesprek gaat over identiteit, stijl en subculturen. Maar subculturen als punk, emo of skater bestaan tegenwoordig vooral nog als esthetiek, zonder de waarden en overtuigingen die er ooit bij hoorden. Een punklook is niet langer een statement van verzet, maar een TikTok-trend die je kunt aantrekken en weer uittrekken. Subculturen lijken daarmee te verdwijnen en zelfexpressie is daarmee iets geworden dat je koopt. Kleding, interieurstijlen, design, alles is beschikbaar als een vorm, los van de oorspronkelijke betekenis. Een paar decennia terug wilde je een bohemien interieur omdat je je verwant voelde met de vrijzinnigheid van de hippiecultuur. Nu kies je voor ‘boho chic’ of ‘Japandi’ omdat het op Pinterest trending is.

Zielloze vormen
Een paar weken geleden liep ik op een druilerige middag door de Kwantum. Daar zag ik een kartonnen doos liggen in de vorm van een boek. Deze ‘opbergboeken’ waren bedrukt met een trendy print, in een soort neppe uitgeknipte Matisse-vormen, soms met een tekst als ‘FORMS OF ART’ op de rug. Ze zagen er uit als koffietafelboeken maar dan zonder pagina’s: zonder beelden, zonder inhoud. Koffietafelboeken waren ooit echte inspirerende objecten: dikke dure fotoboeken. Je kon ze eigenlijk alleen kopen bij exclusievere boekwinkels of misschien soms bij de Bijenkorf. Voor echt exclusieve kunst en fotografie boeken ging je naar Mendo in Amsterdam, een plek waar ik heerlijk kon (en nog steeds) zou kunnen bladeren door de schitterende boeken.

Naast het feit dat je voor deze boeken een behoorlijk gevulde portemonnee moest hebben, kocht je ze vooral omdat de beelden je iets deden, niet alleen omdat ze mooi stonden op tafel. Een boek van fotograaf Erwin Olaf of een fashionboek van Chanel, omdat het je inspireerde. Natuurlijk was er altijd het element van pronken met smaak, maar het was tenminste jouw smaak. Nu kun je dus een lege huls kopen die alleen nog de illusie van inhoud uitstraalt. De ultieme, zielloze vorm van vormgeving.

Vorm komt dus steeds vaker loskomt van betekenis. Of het nu gaat om subculturen die reduceren tot esthetiek, koffietafelboeken zonder inhoud, of interieurtrends die alleen populair zijn vanwege hun zichtbaarheid op Instagram: we lijken steeds meer te leven in een wereld van oppervlakkige keuzes, waarin originaliteit en persoonlijke betekenis plaatsmaken voor massa en imitatie.

Dit heeft ook een direct effect op duurzaamheid. Als alles te koop is als vorm, los van functie of verhaal, moedigen we consumptie aan van objecten die weinig waarde hebben en snel weer verdwijnen. Een leeg opbergboek of een trendgevoelig interieurstuk gaat vaak sneller kapot of uit de mode, waardoor de levensduur van producten afneemt en afval toeneemt. Duurzaamheid vraagt juist om keuzes die betekenisvol zijn: producten die je koestert, verhalen die je waardeert, en stijl die aansluit bij wie je bent.

Een stukje van de oplossing ligt aan het teruggeven van betekenis aan wat we om ons heen verzamelen. Kies voor objecten, ontwerpen en kleding waar je je persoonlijk mee verbonden voelt, je daadwerkelijk inspireren of een verhaal dragen. Kies spullen om je heen met een verhaal, dat is niet alleen betekenisvoller, maar ook duurzamer.